Krzysztof Turzański - Sława Umińska-Kajdan

2026-11-08

Krwawa niedziela – masakra sprzed stu laty

Najbardziej zbliżonym do wydarzeń w Krakowie, historycznym przypadkiem jest strzelanina w gimnazjum w Wilnie 6 maja 1925 roku, kiedy miasto należało do Polski. Dwaj uczniowie zaatakowali podczas egzaminu maturalnego, wykorzystując broń palną i granaty. Zginęło pięć osób, w tym obaj sprawcy, a dziewięć zostało rannych. Widok w gimnazjum był makabryczny — krwią zalane korytarze, pedagodzy bladzi, zakrwawieni uczniowie, jęki, płacze i okropny smród.

Tłum ludzi przez cały dzień stał nieopodal gmachu, spoglądając na wybite okna, opłakując młode, niewinne ofiary. Nie było tylko tego co dziś – powszechnego dostępu do internetu. Nie można było śledzić tych wydarzeń niemal na bieżąco, analizując poszczególne informacje.

Dlaczego doszło do tragedii? Co tam się wydarzyło?

Wojna i rewolucja przerwały studia wielu młodym ludziom. Wielu niedoszłych maturzystów poszło na ochotnika do wojska, gdzie parę lat prowadzili wojenne życie (wojna polsko-bolszewicka).  Kiedy później trafili z powrotem do szkoły – nie było to już miejsce dla nich. Nie ich świat, nie ich koledzy.

– Przelewaliśmy krew i żarły nas wszy za tych wszystkich cywilów i oto w nagrodę urządzają nam szykany z ich głupią maturą – podobno tak się skarżyli kolegom.

Dwóch takich maturzystów nie poradziło sobie z zadaniami. Postanowili się zemścić. Podczas egzaminu z algebry w auli znajdowało się 43 abiturientów i 4 nadzorujących pedagogów.

W trakcie egzaminu maturzysta niespodziewanie podszedł do stojącego pomiędzy ławkami dyrektora i trzymając w jednym ręku granat, a w drugim rewolwer, począł urywanym głosem wygłaszać jakąś przemowę. Na uwagę dyrektora i prośbę o zaprzestanie, nikczemnik odpowiedział strzałami z rewolweru, raniąc dyrektora w rękę i nogę. Rozpoczęło się zamieszanie. Uczniowie próbowali go obezwładnić – odebrali mu broń. Wtedy wyjął granat wysadzając siebie i najbliżej stojących.

Przerażeni uczniowie rzucili się do wyjścia, ale tam czekał drugi z zamachowców z rewolwerem.

– Zginiecie wszyscy, nikt nie wyjdzie! – krzyczał zwierzęcym głosem i strzelał do uciekających.

Ostatecznie sprawca sam się zastrzelił.

W gmachu gimnazjum znaleziono paczkę z dynamitem oraz pocisk z rodzaju tych, które niegdyś rzucano z samolotów. Do paczki z dynamitem był przyczepiony lont — w razie wybuchu mógłby wylecieć w powietrze cały budynek.

Zamachowcy pochodzili z zamożnych, szanowanych rodzin ziemiańskich. Byli sporo starsi od swoich kolegów z gimnazjum i mieli poważne problemy z nauką.

Jeden z zamachowców wziął broń i granaty z własnej kolekcji (“kolekcjonował granaty w domu”, na co miał “specjalne pozwolenie władz policyjnych”), drugi pożyczył rewolwer od swojego kuzyna. O tym, że zamach był wcześniej przygotowany świadczył nie tylko fakt przyjścia na egzamin z bronią w kieszeni, ale i list pożegnalny, który pozostawił jeden z nich.

Szukając przyczyn wydarzenia – publicyści zwracali uwagę na tragiczne skutki wojny, która miała ogromny wpływ na psychikę młodych ludzi, na militaryzację młodzieży (m.in. przechowywanie w szkołach broni i materiałów wybuchowych), na zbyt surowe obchodzenie się pedagogów z młodymi ludźmi, na zbyt przeciążony program nauczania, na podsycanie nienawiści w społeczeństwie, na kryzys rodziny (zbyt zapracowanych rodziców, którzy nie mają czasu dla dzieci).

Zamach w wileńskim gimnazjum to największa strzelanina szkolna w historii Polski i jedno z pierwszych tego typu wydarzeń na świecie.